ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ આઇડિયોલોજિકલ છે?

ભારતની પરીક્ષા પ્રણાલી સફળતા કરતાં વધુ નિષ્ફળતાનું સર્જન કરે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક સ્વરૂપની પરીક્ષામાં સફળતા અને નિષ્ફળતાની પરસ્પર વિશિષ્ટ વાસ્તવિકતાઓનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ, ખરા સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિ સિવાયની કંઈ બધી પરીક્ષાઓ અઘરી નથી હોતી. ચોક્કસપણે, જે પરીક્ષાઓ લોકોને "ડાર્લિંગ ડેસ્ટિનેશન્સ" જેવી લાગતી હોય તેમાં સિવિલ સર્વિસીઝ અને મેડીકલ, મેનેજમેન્ટ અને સૉફ્ટવેર એન્જીનિયરિંગ ક્ષેત્રોની છે અને તે ખરેખર અઘરી માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેની ફળપ્રાપ્તિની ખૂબ માંગ છે. આ ક્ષેત્રોમાં જવાની અપેક્ષા બાળપણથી જ વિદ્યાર્થીઓમાં સિંચવામાં આવે છે.

આ વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે આ પરીક્ષાઓ પાસ કરવી જરૂરી છે, તેથી તે અમુક સો કે અમુક હજાર બેઠકો માટે મોટી માત્રામાં ઉમેદવારોને સ્પર્ધા માટે આકર્ષિત કરે છે. સામાન્ય રીતે આ પરીક્ષાઓ ફિલ્ટરનું કામ કરીને અને વધુ નિષ્ફળતા અને ઓછી સફળતામાં પરિણમે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (યુપીએસસી) અને ગ્રેજ્યુએટ રેકોર્ડ એક્ઝામિનેશન્સ (જીઆરઇ), ગ્રેજ્યુએટ મેનેજમેન્ટ એડમિશન ટેસ્ટ (જીમેટ), ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેક્નોલોજી જોઈન્ટ એક્ઝામ (આઇઆઇટીજેઇઇ), અને નેશનલ એલિજિબિલિટી કમ એન્ટ્ર્ન્સ ટેસ્ટ(નિટ)ની પરીક્ષાઓ આપતા લાખો ઉમેદવારોમાંથી માત્ર અમુક હજાર ઉમેદવારો જ પસંદ થાય છે.

પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે પરીક્ષા પ્રણાલી સફળતા કરતાં વધુ નિષ્ફળતા પેદા કરતી હોય તો શા માટે ઇચ્છુકો આવી વધુ પરીક્ષાઓ આપવા માટે તૈયાર રહે છે? અને ફરીથી એ સવાલ થાય છે કે શા માટે સરકાર તેમાંથી ઉદ્દભવતી આટલી નિષ્ફળતાઓને અને તેના ઘાતક પરિણામોને લઈને ચિંતા નથી કરતી?

ચોક્કસપણે, તે પરીક્ષાની વિચારધારા છે જે વ્યક્તિગત નિષ્ફળતા અને હતાશા સામાજિક અશાંતિમાં વિલીન કરે છે. પરીક્ષા આપવાનો વિચાર ઉમેદવારો વચ્ચે નિરાશા કરતા વધુ આશા પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે છે. વાસ્તવમાં, પરીક્ષાઓનું કામ આશા અને નિરાશા વચ્ચેના તણાવને સંતુલિત કરવાનું હોય છે. માલિકીવાળા કારકીર્દિવાદથી ઇચ્છુકોને પ્રેરણા મળે છે કે "આજે મને સફળતા મળી છે, આવતીકાલે તમને મળશે." આશાનું તત્વ નિરાશાના વિનાશક બળને નિષ્ક્રિય કરવા માટે છે. સફળ ઉમેદવારોની સિદ્ધિઓને પ્રદર્શિત કરવા માટે ગોઠવવામાં આવતી ઇવેન્ટ્સ જાહેરાત તરીકેનું કામ વધુ કરે છે, જે માલિકીવાળા કારકીર્દિવાદની વિચારધારાને અસર કરે છે. આ પોતે જ તર્કસંગતતાના તત્વ દ્વારા સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં રહેલી નિરાશાની તીવ્ર લાગણીને હળવી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પરીક્ષાઓ બુદ્ધિગમ્ય તેમજ નિયમબદ્ધ અને પારદર્શક હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. પરીક્ષાઓની આ ખુલ્લી પ્રકૃતિ નોકરીવાંછુઓમાં વિશ્લેષણમાં તેમની નિષ્ફળતાને બુદ્ધિગમ્ય બનાવવા એક વિશ્વાસના તત્વનો ઉમેરો કરે છે.

આનો અર્થ એવો થાય છે કે જેમને નિષ્ફળતા મળી છે તેઓ પોતાને દોષિત ઠેરવે છે અને ફરીફરીને પ્રયત્નો કરે છે જે વધુ નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે અને આત્મહત્યા જેવા આત્યંતિક પગલાઓ તરફ દોરી જાય છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની વિચારધારાની અંદરનો જે તર્ક છે તે આશા અને નિરાશા વચ્ચે સંતુલન મેળવવા માટેના આધાર પૂરા પાડે છે. આમ વ્યક્તિગત નોકરીવાંછુ તેમની પોતાની આકાંક્ષાઓને છોડીને આ વિચારધારાના વાહક બને છે.

સફળતા અને નિષ્ફળતાનું વ્યક્તિગતકરણ સરકારને વિવિધ તકનીકી માળખાઓના સર્જન દ્વારા યોગ્ય નોકરીઓ ન ઉત્પન્ન કરવાની નૈતિક જવાબદારીમાંથી છટકી જવાની તક પૂરી પાડે છે. હકીકતમાં ભારતીય યુવાનોમાં વધતી જતી અશાંતિ પણ સરકારને ખલેલ પહોંચાડતી નથી, આ અશાંતિ ઉપર ધ્યાન ન અપાય તો તે ખતરનાક પ્રમાણમાં વિસ્તરી શકે છે. તે રોજગારને ધ્યાનમાં રાખીને તકોના ઘટતાં ક્ષેત્રોની ખેવના કરતું નથી. એવું લાગે છે કે તે તકોને લઈને નોકરીવાંછુ પર આવતા દબાણને ઘટાડવા ખાસ નિસ્બત દર્શાવતું નથી. ખાસ કરીને નાગરિક સેવાઓ ક્ષેત્રમાં સંચાલિત માળખાઓને લઈને. જોકે વધુ અગત્યનું એ છે કે સરકાર દેશભરમાં બિલાડીના ટોપની જેમ ફૂટી નિકળેલા સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના કોચિંગ કેન્દ્રોની વૃદ્ધિને મંજૂરી આપતા ખચકાતી નથી.

નિષ્ફળતા અને તીવ્ર હતાશામાં કોઈનો જીવ જાય તે ઘટનાને વ્યક્તિગત નિષ્ફળતાના દૃષ્ટિકોણથી જોવી જોઈએ નહીં. કારણ કે તે વિવિધ ક્ષેત્રે રોજગાર સર્જનની સિસ્ટમની જવાબદેહીને બદલે આત્મ-આત્મનિરીક્ષણ તરફ દોરી જાય છે.  લાયક ઉમેદવારો માટે નોકરીની પૂરતી તકો પ્રદાન કરવામાં સરકાર સતત નિષ્ફળ રહી છે. આ સંદર્ભમાં, સંભવતઃ એવું માની શકાય કે આજે અસ્તિત્વમાં નથી અથવા તો ઓછી સંખ્યામાં છે તેવા તકોના અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ અપેક્ષાઓ વિસ્તરી છે. સરકારે કૃષિ અને ઉદ્યોગોમાં રોજગારીનું તત્વ અને કર્મચારીઓનું ગૌરવને પુનઃસ્થાપિત કરવા જોઈએ. રોજગારના આ મૂળભૂત ક્ષેત્રની ગેરહાજરીમાં યુપીએસસી થોડાક લોકો માટે પ્રિય સ્થળ અને બાકીના વિશાળ વર્ગ માટે હતાશાનું સ્થાનક બની રહેશે. ઉપભોક્તા મૂડીવાદમાં આ પ્રકારની વિશાળ તકો ઊભી કરવાની ક્ષમતા હોતી નથી, એ તો ઉલટાના નોકરીના સ્વરૂપમાં નકારાત્મક વિકલ્પો બનાવે છે, જેમાંથી ઘણા નોકરીવાંછુઓ પોતાના નૈતિક મૂલ્યો સાથે સમાધાન કરવા તૈયાર થાય છે. આ "અપમાનજનક વિકલ્પો" માંથી બહાર નિકળવાની જરૂરિયાત યુપીએસસી જેવી વધુ "સુરક્ષિત" તકો પર વધુ દબાણ લાવે છે. આ અર્થમાં, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની પ્રણાલી સતત નિષ્ફળતાને બુદ્ધિગમ્ય બનાવવા માંગતી વિચારધારા તરીકે વધુ કાર્ય કરે છે અને આ તર્ક થોડીક સફળતાની ઉજવણીમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

Back to Top